ખીજડિયા પક્ષી અભયારણ્ય બન્યું બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કનું ‘બ્રીડિંગ હબ’

જામનગર જિલ્લાના ખીજડિયા પક્ષી અભયારણ્યમાં બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્ક, જેને ગુજરાતીમાં કાળી ડોક ઢોંક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, માટે અત્યંત અનુકૂળ પ્રજનન પરિસ્થિતિ હોવાનું નવા સંશોધનમાં સામે આવ્યું છે. ગુજરાત ઇકોલોજિકલ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ (GEER) ફાઉન્ડેશનના અભ્યાસમાં નિરીક્ષણ હેઠળના ચારેય માળામાં સફળતાપૂર્વક બચ્ચાં ઉછર્યાં અને કુલ 8 બચ્ચાં નોંધાયા.

320 કલાકથી વધુનું અવલોકન

જુલાઈ 2024થી માર્ચ 2025 દરમિયાન થયેલા અભ્યાસમાં અભયારણ્યના 8 મેનેજમેન્ટ ઝોનમાં 48 સ્થળો પર સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો. સંશોધકોએ 320 કલાકથી વધુ સમય સુધી પક્ષીઓના માળા, વર્તન અને રહેઠાણનું નિરીક્ષણ કર્યું.અભ્યાસ દરમિયાન ચાર પ્રજનન જોડીઓ ઉપરાંત પાંચ બિન-પ્રજનન પુખ્ત પક્ષીઓ નિયમિત જોવા મળ્યાં અને કુલ વસ્તી 21થી વધુ નોંધાઈ.

ચારેય માળા ગાંડા બાવળ પર

બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કે ચારેય સક્રિય માળા ગાંડા બાવળના વૃક્ષો પર બાંધ્યા હતા. માળાની ઊંચાઈ જમીનથી આશરે 3થી 4.5 મીટર હતી. માળાની આસપાસ 0.3થી 0.7 મીટર ઊંડું છીછરું પાણી, ખુલ્લું જળક્ષેત્ર અને વનસ્પતિ જોવા મળી હતી. આવી પરિસ્થિતિ પક્ષીઓને માછલી, ઉભયજીવી અને અન્ય જળચર જીવો જેવા ખોરાક માટે અનુકૂળ હોવાનું અભ્યાસમાં નોંધાયું.

માતા-પિતા બચ્ચાંની સંભાળમાં સક્રિય

89 નિરીક્ષણોમાં પુખ્ત બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્ક સરેરાશ 62 મિનિટ સુધી માળામાં હાજર રહ્યાં. ખોરાક માટે નોંધાયેલી 94% ઉડાનોમાં એક માતા-પિતા માળા પર બીજા પક્ષીનું સ્થાન લેતું જોવા મળ્યું. અભ્યાસ દરમિયાન માળા ત્યજી દેવાની, શિકારી હુમલા અથવા બચ્ચાંના મૃત્યુની કોઈ ઘટના નોંધાઈ નહોતી. ચારેય માળામાંથી બચ્ચાં સફળતાપૂર્વક બહાર આવતાં 100% fledging success નોંધાઈ.

ખીજડિયાના સંરક્ષણ માટે મહત્વપૂર્ણ તારણ

સંશોધન મુજબ છીછરું પાણી, પૂરતો ખોરાક, માળા બાંધવા યોગ્ય વૃક્ષો અને ઓછો માનવીય વિક્ષેપ બ્લેક-નેક્ડ સ્ટોર્કના સફળ પ્રજનન માટે મહત્વપૂર્ણ પરિબળો છે. આ અભ્યાસના તારણો ખીજડિયા પક્ષી અભયારણ્યમાં આવી પરિસ્થિતિઓ જાળવી રાખવા અને આ પ્રજાતિના લાંબા ગાળાના સંરક્ષણ માટે ઉપયોગી બની શકે છે.